Dwarskrachtcompensatie

Een samenleving drijft op evenwicht. Op belangen die liefst intrinsiek tegen elkaar opwegen, waardoor er een min of meer stabiele situatie ontstaat. Totdat er iets verandert, dan moet er weer een nieuw evenwicht worden gezocht. Zo komen we bestendig verder. Da’s zo’n beetje het mechanisme.

Wat dan niet werkt, is te proberen om ontwikkelingen ongedaan te maken. Dat je de nieuwe omstandigheden schijnbaar terugbrengt naar de oude omstandigheden, waarna je weer kunt teren op de al bekende balansen. Iedereen snap dat je het dan een keertje af gaat leggen omdat je met je stelsel van compensatiemaatregelen de relatie met de werkelijkheid totaal bent kwijtgeraakt. Erken, maak keuzes en deal met de nieuwe werkelijkheid.

Toch is dat niet de modus operandi van onze regering. Het gebrek aan realiteitszin, toekomstvisie en creativiteit uit zich in een eindeloze stroom van compensatiemaatregelen om vooral niemand te laten voelen dat de wereld verandert. Omdat we denken dat we met elkaar niet in staat zijn om ons aan te passen, blijkbaar. Maar eindeloos? Oeps, de rente gaat weer stijgen en ineens is geld uitgeven niet alleen maar verschuiven van cijfertjes in begrotingen, maar moet het ineens ook echt ergens vandaan komen. De bodem van de schatkist komt in zicht, waarschuwt minister Kaag van financiën nu. Jôh.

Het heeft wel alles met verantwoordelijkheid van doen. Als je mensen verplicht tot iets, waar ze eigenlijk zelf over gaan en waar ze het ook niet helemaal mee eens zijn, en dat pakt slecht uit: dan is compensatie op zijn plaats. Die kosten had je ook gehad als je voor jezelf die beslissing nam, wat je in feite ook deed.
Een voorbeeld? Onderdeel van de sancties tegen Rusland is het terugbrengen van alle handel die Rusland geld kan opleveren. Stoppen met aardgas afnemen van GazProm is zoiets. Als je dat verplicht aan de gemeenten -die dat sowieso al niet hadden moeten doen natuurlijk- en als die daarbij flink het schip in gaan met afkoopsommen, én het blijkt niet het beoogde effect te hebben, mag je die gemeenten belonen voor het opvolgen van de instructies, wanneer het een foute instructie was en e.e.a. beter had kunnen worden uitgevoerd. Weinig nuances en detail in dit verhaal, maar je snapt het ongeveer: betaal voor je eigen fouten. Foutje, bedankt.

Totaal anders is het met bedrijven, ondernemersrisico en onontkoombare ontwikkelingen. Daar zijn zát voorbeelden van.

  • Een pandemie is extreem, maar kan gebeuren. Iedereen wordt geraakt. Elke organisatie die voldoende resilient is, kan dat tot een bepaalde hoogte opvangen, en moet terstond maatregelen nemen om erger te voorkomen. Overheidscompensatie doe je alleen wanneer je zelf de maatregelen al zo draconisch vind, dat je oneigenlijke verantwoordelijkheden neemt (je gaat op de stoel van de ondernemers zitten) en dus compensatie moet bieden om de -terechte- bezwaren te bezweren. Miljarden zijn uitgegeven (KLM!), maar je had ook kaders/voorwaarden kunnen benoemen en de samenleving zijn eigen verantwoordelijkheid kunnen laten. Wel ondersteunen met informatie, kennis, faciliteiten en handhaving, niet met onvermijdelijk selectieve compensatie.
  • Energie is duur geworden, veel duurder dan het was. Het was altijd al een goed idee om er zo weinig mogelijk van te gebruiken. Een prijsplafond is een sympathiek plan, maar beter was het geweest wanneer de energiemarkt niet geprivatiseerd was geworden en de overheid een vaste prijs zou hebben bepaald. Met een regressieve staffel, waarbij veelverbruikers ook relatief meer betalen. Dan werk je naar een bestendiger evenwicht.
  • Er wordt gekeken naar het compenseren van werknemers voor de gestegen energiekosten. Ik zeg: betaal ze ruimhartig en laat ze hun eigen boontjes regelen. Werkgevers moeten medewerkers (geleerd van de HR-man van Ikea: werknemers zijn medewerkers) compenseren voor het offer dat ze brengen om bij te dragen aan het bedrijfsresultaat -wat dat ook maar is, verder gaat die bemoeienis niet, op zich. Medewerkers poepen, maar om ze financieel te compenseren omdat ze dat nu vaker thuis doen als op kantoor: belachelijk. En dat geldt voor al die thuiswerkcompensaties.
  • Bedrijven die de omgeving milieutechnisch verknoeien, moesten daar al lang voor gestraft worden. Nu gaan ze beloond worden wanneer ze daarmee -niet geheel vrijwillig- echt moeten stoppen. Zagen ze al jaren aankomen, hadden allang eieren voor hun geld kunnen kiezen. Sommigen deden het wel, en die redden het gewoon.
  • Ruimen van gigakippenfabrieken in verband met vogelgriep. Het is sneu voor de boer, altijd al, maar volgooien, vergassen en weggooien en dan compensatie? Kun je iets van vinden.

Ik wordt moe van al die compensaties. Het doet geen recht aan de veranderingen, de nieuwe werkelijkheden, hoe pijnlijk ook, vaak onvermijdelijk. Er wordt een maatregel afgekondigd en tegelijk volgt er een compensatieregeling die het effect van de maatregel ongedaan maakt. Je kunt bijna begrip opbrengen voor de reflex, maar je komt er uiteindelijk nergens mee. En precendenten bij de vleet, je komt er bijna niet meer van af.

Overdaad (Londen 2013)

Compensatie is wat anders dan schadeloosstelling, dat wanneer je iets incidenteel kapot gemaakt hebt je de kosten draagt voor het herstel daarvan. De meeste gebeurtenissen vragen om een aanpassing, om om te kunnen gaan met een nieuwe werkelijkheid. Stoppen met die absurde vervoersbewegingen over de hele wereld, die uitstoot (CO2-compensatie! Dat je het durft te verzinnen!), die vervuiling, die uitputting. Er moeten echt wat prioriteiten omgewisseld worden. Dan maar wat minder allemaal, maar wel eerlijker verdeeld. Nu kunnen we nog zelf kiezen.

Nog een biertje?